Print deze pagina

Paddenstoelen, zwammen, schimmels...

Afhankelijk van hoe we 'r mee te maken krijgen geven we die mysterieuze dingetjes een andere naam. Die rare groene vlekjes of haren op brood, kaas of fruit die hun beste tijd hebben gehad, noemen we "schimmel" en we trekken er onze neus voor op, alhoewel schimmelkaas een niet te versmaden lekkernij is!
Allerlei grillige vormen die zich als hoedjes, klompjes of pokdalige korsten vormen op rottend hout of de houtstapel in de tuin noemen we onder één noemer "zwammen" en als er in een gezelschap oeverloos wordt doorgedramd zeggen we al eens "ze zijn aan 't zwammen!"
"Paddenstoelen" roept iets op van stille mistige herfstdagen, van nevels die over de velden hangen, en dompige ritselende pakketten strooisel op de bodem van een bos.
Herfst? Nu ja, terugdenkend aan de voorbije zomer is het alsof "zomer" dit jaar uit het woordenboek was geschrapt en de aangename warme lente naadloos is overgegaan in één lamlendig aanslepend herfstig seizoen, véél te nat, véél te koud, véél te weinig zon. Reden genoeg om te klagen maar "de natuur" ligt daar niet van wakker, houdt de vinger aan de pols van weer- en klimaattoestanden, houdt er geen "agenda" op na  maar profiteert van de geboden kansen om een plekje te veroveren, zich te ontwikkelen en voort te planten. Foto hierboven: Valse Kopergroenzwam - Foto: Pascal Jonckers
En ja, zwammen zijn er als de pinken bij om hun dunne draadjes gretig vretend te laten groeien in kletsnatte verwelkte vegetaties, nat hout en zompige gistende bodems. En eens dat myceliumbuikje goed is volgegeten is het tijd om aan nageslacht te denken en dus sporen te vormen. Dat doen ze d.m.v. vruchtlichaampjes die we "paddenstoelen" noemen.
Zo kwam het dat we in augustus reeds in bos en veld een ware herfstvlucht aan paddenstoeltjes konden bewonderen. Meestal is de krulzoom één van de vroege zomersoorten die de ommekeer inluiden van uitbundige plantengroei naar langzaam verval, afbraak, kortom de natuur die zichzelf zorgvuldig opruimt, verpulvert en verteert tot de kleinste voedseldeeltjes die in een volgende lente kunnen gerecycleerd worden in nieuw leven... mooi toch!? De oudste kringloopwinkel van de wereld!
En in die kringloopwinkel zijn altijd weer verrassende vondsten te doen! Vorige zomer, op een plekje in Frankrijk waar het toch écht zomer was, midden in een idyllisch en bijzonder gevarieerd landschap, soms omringd door een onvoorstelbaar pastorale rust en stilte, was ik op stap op de beboste hellingen boven Beaujeu, hoofdplaatsje van de gelijknamige regio van waaruit elk jaar in november de "Beaujolais nouveau" naar alle hoeken van de wereld vertrekt. De cremekleurige kalkbodem glinsterde in de zon en de weerkaatste warmte voelde als een droge sauna die bij elke stap, elke druppel vocht uit elke porie perste. De schaduw en koelte in het hellingbosje deed dan ook deugd en plots viel m'n oog op een fraaie slanke paddenstoel op een bemost stronkje. Ik herkende hem onmiddellijk als de Lakzwam, Ganoderma lucidum, maar dan als een kunstzinnig bewerkt, a.h.w. gesculpteerd exemplaar, afgewerkt met een glanzend laagje diep paars-rode lak (zie foto). Het is trouwens een door hobyisten gegeerde paddenstoel die gemakkelijk z'n weg vindt naar allerlei herfstbloemstukjes. Maar het bloed kruipt waar het niet gaan kan, en als nieuwsgierige mycoloog bekeek ik het slanke ding als een poriënzwam, dus éne met gaatjes onder z'n hoed, die mild parasitair groeit op allerlei bomen, bij voorkeur naaldhout en verder z'n werk doet als saprofiete afbreker van houtresten zoals het stronkje waarop hij stond te pronken. Foto hierboven: Lakzwam - foto: Freddy Moorthamer
Bij verdere opzoeking kwam ik tot de verrassende vaststelling dat deze zwam reeds eeuwenlang in de Chinese natuurgeneeskunde bekend is als de Ling Zhi of Reishi-mushroom waaraan een breed spectrum van krachtige medicinale eigenschappen wordt toegekend voor allerlei ambetante kwalen! Tot op heden bloeit er in het verre Oosten een weelderige handel aan "Reishi"producten. De effectiviteit van deze eigenschappen laat ik in 't midden, het gebruik van "natuurproducten" is het voorwerp van keiharde juridische en farmaco-economische overwegingen. En toch krijgt "de natuur" af en toe wel eens de eer die ze verdient, denk maar aan het "Stevia"-verhaal dat onlangs heel zoetjes in de media kwam! Voor mij is het eigenlijk klaar als een klontje (om bij de suiker te blijven): onze omringende natuur is één grote heilzame apotheek, zoals ontelbare generaties voor ons er dagdagelijks gebruik van maakten, leerden uit waarneming en ervaring... Er was natuurlijk niets anders, maar het was tegelijk een subtiel evenwicht tussen menselijke nood en behoefte enerzijds en de ondersteuning die de omringende natuur kon geven anderzijds.
Paddenstoelen zijn wat dat betreft in wezen opruimers van levensresten, afbrekers van recycleerbaar bio-, organisch materiaal, "antibiotica" dus! En antibiotica kunnen voor de mens ziekteverwekkende micro-organismen (bacteriën...) te lijf gaan, afbreken, nu ja, het is gewoonweg hun plaatsje in de complexe puzzel van alles wat we "ecologie" of de huishouding-van-de-natuur noemen en waar wij ook deel van uitmaken! Is dit nu zomaar een poëtisch verhaaltje van mezelf vanuit m'n passie voor de paddenstoelen? Ach nee, dit is het bikkelharde verhaal van mensen, soldaten die gruwelijke infecties opliepen in WO II en gered werden door de toevallige ontdekking van de "penicilline" door Alexander Fleming... een schimmel die micro-kleine bacteriën kan aanpakken en afbreken, de uitvinding van de "antibiotica" dus, ontleend aan miljoenen jaren natuur-evolutie.
Ik was op wandel in Beaujeu en zag een Lakzwam staan... de waarneming op zich heeft niet zoveel om 't lijf, maar het verhaal erachter is bijzonder rijk. Zo heeft de natuur ons ontzettend veel te vertellen, als we maar even stilstaan, even in verwondering staan, even de moeite doen om ons in de natuurhistorie onder te dompelen en er de verfrissende kracht van te ontdekken. Je kan ook naar een documentaire kijken op TV, hoogstaande kwaliteit en dikwijls met een krachtige boodschap, maar niets is krachtiger dan je eigen waarneming en de indrukken die je daarvan meedraagt! Stropharia aurantiaca, Oranje rode stropharia
Deze gepassioneerde verwondering gaat niet alleen op voor paddenstoelen maar voor elk domein van natuurstudie dat je aandacht trekt, of het nu gaat over planten, vogels of de padden en kikkers die we elk jaar de straat veilig helpen oversteken, of de rupsen op je tuinplanten waarvan je niet weet welke vlinder er zal uit voort komen... Je moet het alleen maar een klein beetje plaats geven in de drukke stresserende agenda van de complexe realiteit waarin we leven.
Ik ben ruim twintig jaar bezig met observatie en studie van paddenstoelen, een verdomd moeilijk studiedomein, maar eindeloos inspirerend. Regelmatig krijg ik foto's toegestuurd van fraaie vondsten en op wandelingen is het een voor de hand liggende vraag "welke soort is dat?" En, chauvinist die we zijn, verwachten we dan een sprekende, sprookjesachtige, verbeeldende Nederlandse naam... maar dat lukt niet altijd en ik vind het dan ook telkens vervelend om te moeten zeggen dat het een Stopharia is, of een Russula of een Mycena... tja, wat heb je daar nu aan!
N.a.v. enkele recente vondsten en determinaties zocht ik in de literatuur naar de oorsprong van die namen, want hoedanook zijn het mensen geweest die daar ooit in een maatschappelijk-culturele context een naam aan gegeven hebben omwille van studiedoeleinden (zoals Linnaeus bvb) of vanuit praktisch gebruik of ervaring met die soorten. En als het gaat over hun dodelijk giftige of hallucinerende eigenschappen of andere psychedelische neveneffecten, hebben paddenstoelen in de historie wel hun "sporen" verdient!
De Stropharia's zijn plaatjeszwammen met donkerbruine sporen en dikwijls opvallende kleuren, zoals de Kopergroenzwam en de Oranjerode stropharia met felle oranje-rode hoed, die dikwijls op vers haksel te vinden is. De meeste soorten hebben een opvallende ring rond hun steel, dikwijls opvallend bruin gekleurd door sporen. En dat is nu precies het kenmerk dat hun naam heeft gegeven: "strophos" is het Griekse woord voor ring of ceintuur, dus de Stropharia's zijn "ceintuurzwammen"! (Foto hiernaast: oranjerode stropharia)
Mycena's zijn kleine, slanke paddenstoeltjes met een heel dunne steel en een meestal klokvormig hoedje, er bestaan tientallen soorten en behalve het sprookjesachtige "Elfenschermpje" is er geen enkele die een pure nederlandse naam heeft. En toch is de naamsverklaring weer zo simpel: "myc" verwijst naar "mucos" en dat betekent "zwam" en de uitgang "-ena" is een verkleinvorm, dus een Mycena is gewoonweg een "klein zwammeke"!... zo eenvoudig kan biologie zijn! (Foto hieronder: Mycena's - foto: V. Heyman)
Genoeg gezwamd nu, op 9 november hebben we een aangename paddenstoelenavond gehad met de  plantenvrienden van Kruin en hebben we vele meegebrachte soorten kunnen determineren. Op 16 november was een groot deel van de CVN-natuurgids-cursisten op post om zich te laten onderdompelen in "het verborgen leven van de paddenstoelen" en een beetje thuis te geraken in de immens complexe systematiek van deze alomtegenwoordige en levensnoodzakelijke mysterieuze wezentjes.
Ik sta te popelen om ons GOG te gaan verkennen op gebied van de aanwezigheid en activiteit van de mycoflora die de vinger aan de pols houdt van de dynamiek en kwaliteit van natuurlijk ontwikkelende biotopen. Dit domein is voorlopig nog een quasi onbeschreven blad in de monitoring en bijzonder rijke potenties van één van de grootste en meest gevarieerde natuurlijke ruimten in Vlaanderen, ons GOG in onze eigen achtertuin!
Zin om mee te gaan kijken en te onderzoeken? Laat maar weten!

Freddy Moorthamer