Print deze pagina

"Vallende sterren in de Kruibeeks polder

'n Maandagavond in februari; aspirant-natuurgids Gunter doet me verslag van z'n waarnemingen in z'n studiebiotoop in de Kruibeekse polder. Hij heeft "sterzwammetjes" gezien!
Ik bekijk hem met voorzichtige, kritische, nieuwsgierige ogen... "sterzwammetjes"? Hola, hoe zien die eruit? Waar heb je die gevonden? Z'n beschrijving laat geen twijfel: dit moeten AARDSTERREN zijn!
We spreken onmiddellijk af om de volgende dag ter plekke te gaan kijken.
Het gebiedje ligt in 't zicht van de monumentale in- en uitwateringsconstructies en stond bijna volledig onder water, van enkele centimeters tot bijna kniehoog. Vlakbij komt de nieuwe Barbierbeekbedding, die vanaf de ringdijk aan de Kemphoekstraat wordt afgeleid doorheen de Kruibeekse polder naar de grote sluizen. Dit is het fameuze GGG (gecontroleerd gereduceerd getij) dat zal ontwikkelen tot een zoetwater slikken & schorrengebied en zoals het er nu bij lag is de bodem al aardig aan 't wennen aan z'n toekomstige natte bestemming!
Tegen de ringdijk aan ligt het studiegebied van Gunter. Voorheen was het een populierenbosje en nu, na het rooien van de bomen, een ruigte met netel, distels en andere stikstofminnende planten die gretig profiteren van de opengekomen ruimte en zich koesteren in het licht om het plekje te koloniseren. Middenin de ruigte ligt een drogere zandige plek van amper enkele vierkante meter, eerder een "rommelplekje" met wat puin, houtresten en andere resten van misschien een barakje dat daar ooit heeft gestaan. En daar vinden we een populatie van een 16-tal Aardsterren!
De Kruibeekse polder heeft de laagstgelegen bodems in het GOG, vooral zware alluviale klei. Het verwonderde mij dan ook om zo'n zandige plek te vinden waar de konijnen blijkbaar ook graag gebruik van maken!
Maar aardsterren? Neen, dat had ik helemaal niet verwacht! Maar onze polder blijft telkens weer verbazen en dit zijn, bij mijn weten, en ik heb er ook even "waarnemingen.be" voor geraadpleegd, de allereerste vondsten van deze bijzondere en fraaie paddenstoelen in de polder en zelfs in heel Kruibeke! Dus, méér dan de moeite waard om er even een artikeltje aan te wijden!
Aardsterren behoren tot de groep van de buikzwammen, meestal bol- of peervormige vruchtlichamen waar de sporen binnenin ontwikkelen en ontsnappen via openingen of scheuren die bij rijpheid ontstaan in het omhulsel. We kennen ze beter als stuifzwammen, bovisten of "poefers".
In België komen slechts een 6-tal soorten aardsterren (Geastrum) voor, stuk voor stuk nogal zeldzame, dikwijls achteruitgaande bedreigde soorten die slechts zeer verspreid op specifiek geschikte bodems voorkomen. We vinden ze meestal op schrale, voedselarme, kalkhoudende of uitgeloogde zandbodems. Dus géén haar op m'n hoofd dat er aan zou denken om die fraaie juweeltjes onder de paddenstoelen te vinden op onze zware polderklei!

Bij zo'n waarnemingen duiken snel twee cruciale vragen op : enerzijds "hoe komen ze daar terecht?", anderzijds, en niet zo simpel, "om welke soort gaat het?"
De vindplaats geeft weinig houvast. In 't verleden waren het private percelen, populierenbosjes of buitenperceeltjes in de buurt van visputten, niet direct bereikbaar langs de gaanwegen of "streken" zoals men de doodlopende toegangswegjes in de polder noemde.  Tevens is het zo dat zo'n stuifzwammen miljoenen microscopisch kleine sporen produceren (grootte-orde van 0,004 mm of 4 micrometer zoals we dat in mycologenjargon zeggen), die met de wind worden meegevoerd en tot ontkieming kunnen komen als ze ergens op een geschikt plekje terechtkomen. Het lijkt me echter onwaarschijnlijk dat die aardsterren zich daar door de recente transporten en grondwerken hebben gevestigd, ze stellen nogal specifieke eisen aan hun standplaats. Ik vermoed dan ook dat ze er al langere tijd hebben gestaan maar we zijn er nooit gaan kijken en hun aanwezigheid zal nooit iemands aandacht hebben getrokken! De groeiplaats in de Kruibeekse polder blijft alvast een primeur die uitnodigt tot verder speurwerk en mijn vermoeden versterkt dat onze KBR-polders op vlak van mycoflora nog heel wat verrassingen kan bieden!

"Om welke soort gaat het?" Da's nog een ander paar mouwen en terwijl ik dit schrijf zijn we'r nog niet helemaal uit. Aardsterren zijn als "groep" onmiskenbaar herkenbaar. De determinatie gebeurt op de eerste plaats op basis van de standplaats en bodemkenmerken, vervolgens op  basis van zeer specifieke macroscopische kenmerken van de complexe bouw van deze paddenstoelen, en tenslotte kunnen microscopische kenmerken verder uitsluitsel geven zoals de grootte van de sporen, de aard en grootte van de typisch wrattige uitsteeksels op de sporen en de structuur van het kluwen van springdraden (capillitium) binnenin het bolletje waarin de sporen zitten.
Na onderzoek van al deze kenmerken hebben drie soorten de test doorstaan: Forse, Gewimperde en Gekraagde aardster.
De Forse aardster (Geastrum coronatum) was een beetje "whisful thinking" en al snel uitgesloten omdat deze soort in rijpe toestand een duidelijk donker grijs tot zwart sporenbolletje heeft met een korte steel boven de slippenkrans. Tevens is dit een soort van zandbodems of licht humeuze bosbodems met Es en Iep of van oude duinstruwelen.
De gevonden vruchtlichamen hebben een duidelijk gewimperde opening op de top van het sporenbolletje (zie foto's). De ietwat samengetrokken basis van het bolletje is misleidend en voldoet niet aan het kenmerk "gesteeld", zodat we al snel concludeerden dat het de Gewimperde aardster is. Dit is de meest algemene aardster-soort in België, een nitrofiele soort die graag op voedselrijkere bodems bij brandnetel voorkomt, zowel op zand- als zwaardere bodems en te vinden is in tuinen, parken en lanen. Microscopisch nazicht toonde eerder kleine sporengrootte van ongeveer 3µ en dat wijst ook naar de Gewimperde aardster. Foto 1 toont duidelijk de stervormige slippenkrans van het opengespreide buitenste omhulsel met een 6-tal slippen, het enigszins "zittende" sporenbolletje met gewimperde opening. Maar, er is natuurlijk een "maar": de Gewimperde aardster heeft aan de onderkant van de slippen een rommelig kluwen van vastgegroeide aarde en dat zien we helemaal niet aan de gevonden exemplaren! De onderzijde is egaal en glad.
Enkele dagen later vonden we een ander vruchtlichaam (foto 2) dat het mysterie alleen maar groter maakte! Op de foto is een kraagvormige rand te zien tussen de slippenkrans en het sporenbolletje, tevens valt de ingescheurde structuur van de slippen op en ingedroogde exemplaren hebben een ringvormige aflijning rond de opening van het sporenbolletje. Dit exemplaar vertoont, zoals de andere, géén aangegroeide grondresten onder de slippen én een duidelijke "lidteken"zone  waar de zwamvlok in de bodem vast zat aan het vruchtlichaam. Deze kenmerken wijzen naar de Gekraagde aardster. Deze soort komt nog algemener voor op nogal ruderale plekken zoals parken, tuinen, puinstorten op allerlei bodems.
Ze heeft echter sterk wrattige sporen met een grootte van 4 to 5µ en dat vraagt nog verder microscopisch nazicht.
Wanneer je beide foto's bekijkt zijn er duidelijke verschillen merkbaar en ik ben er dus nog niet helemaal uit. Dat is nu juist het boeiende en plezierige aan natuurstudie en -onderzoek. De "natuur" laat zich zo maar niet vangen aan de schema's en indelingen waarin we al die verscheidenheid aan soorten willen vatten. Het blijft zoeken, bespreken, interpreteren om tot juiste conclusies te komen.
Misschien hebben we hier zelfs te maken met twee verschillende soorten, dus de Gewimperde én de Gekraagde aardster, dat zou nog eens een onverwachte primeur zijn voor onze polder!
Dit verhaal bewijst weer eens dat er zo ontzettend veel te zien is in onze onmiddellijke nabijheid, in dat immense natuurgebied dat onze KBR-polders betekenen, en dat het allemaal niet zo simpel is om overal zomaar een naam op te plakken.
Ik ga alvast de gevonden exemplaren verder onderzoeken en misschien 'n volgende keer méér uitsluitsel geven.
Dank Gunter voor je opmerkzaamheid, ik heb er een aardige kluif van mycologisch onderzoek aan!
Aardsterren, "sterzwammetjes", bijzonder fraaie structuren, juweeltjes aan het snoer van biodiversiteit in onze polders!
Graag tot 'n volgend "zwammenverhaal"!
Freddy